Հայ Առաքելական Եկեղեցու կանոնադրությունը /Положение/


1836 թվականի Հայ Առաքելական Եկեղեցու կանոնադրությունը  /Положение/

Մուտք գործելով XIX հարյուրամյակ հայ ժողովուրդն առաջվա պես զուրկ էր ազատ և անկախ հասարակական և քաղաքական կյանքից: XVI-XVII դդ. թուրք-պարսկական պատերազմներից հետո Հայաստանը բաժանված էր Օսմանյան կայսրության և Պարսկական կայսրությունների միջև: XIX դարի արշալույսին տարածաշրջան է մուտք գործում Ռուսական կայսրությունը, որի հետ էլ հայ ժողովուրդը կապում է պարսկական և օսմանյան լծից ազատագրվելու իր բոլոր հույսերը: Քառորդ դար տևած ռուս-թուրքական և ռուս-պարսկական պատերազմներն ավարտվում են մի շարք հաշտության պայմանագրերով: 1828 թվականի փետրվարի 10-ի Թուրքմենչայի պայմանագրով ավարտվում է ռուս-պարսկական 1826-1828 թթ. պատերազմը, որով Արևելյան Հայաստանն անցնում է Ռուսական կայսրությանը: Ցանկանալով դիրքերն ամրապնդել տարածաշրջանում, Ցարական կառավարությունն իր հայացքն ուղղեց դեպի Հայ Եկեղեցին: Ռուսական կառավարական շրջանակներում լավ հասկանում էին, որ Հայ Եկեղեցին աշխարհասփյուռ հայ ազգի թե՛ հոգևոր, թե՛ մշակութային և թե՛ քաղաքական միակ կենտրոնն է և իրեն ենթարկելով այդ կենտրոնը, հեշտությամբ հնարավոր կլինի ազդել և իր կամքին ենթարկել թե՛ Հայաստանում և թե՛ նրա սահմաններից դուրս գտնվող հայորդիներին: Իսկ Հայ Եկեղեցին հնազանդեցնելու և իր կամքին ենթարկելու ամենահեշտ ու դյուրին տարբերակը Հայ Եկեղեցու համար պետական օրենքի ուժ ունեցող սահմանադրության ստեղծումն էր: Կառավարությունը Հայ Եկեղեցուն տալով պետական օրենքի ուժ ունեցող կանոնադրություն, նրան համարում էր պետական կառավարման մի մարմին, հետևաբար, հեշտությամբ կարող էր միջամտել նրա ներքին կյանքին, իրեն ցանկալի ձևով ծառայեցնելով Հայ Եկեղեցին: Ահա, այդպիսի մի կանոնադրության ստեղծման դժվարին գործը հանձն է առնում Կովկասի կառավարիչ Պասկևիչը: 1828 թվականին Թիֆլիսում ստեղծվում է մի հանձնախումբ, որի պատրաստած կանոնադրությունը կառավարությունն անընդունելի է համարում: Հայ Եկեղեցու կանոնադրության նախապատրաստման համար ներքին և արտաքին գործերի նախարարությունների կողմից ստեղծվում է միջգերատեսչական մի հանձնախումբ, որի ներկայացրած նախագիծն էլ 1836 թվականի մարտի 11-ին Նիկոլայ I-ի կողմից հաստատվեց և ի գործադրություն հանձնվեց Հայ Եկեղեցու կանոնադրությունը («Պոլոժենիե»):

Հայ Եկեղեցին ու ազգը մեծ խանդավառությամբ ընդունեցին կաննոնադրություն ունենալու գաղափարը, սակայն տեսնելով ընդունված կանոնադրությունը` խորը հիասթափություն ապրեց: Կանոնադրության շատ ու շատ հոդվածներ ոչ միայն չէին համապատասխանում, այլ ընդհանրապես դեմ էին Հայ Եկեղեցու հնավանդ սովորույթներին:

Հետագա տարիների ընթացքում թե՛ հոգևոր դասը` կաթողիկոսների գլխավորությամբ, և թե՛ աշխարհի տարբեր ծագերում ապրող ազգասեր հայորդիներն իրենց բողոքի ձայնը բարձրացրին «Պոլոժենիե»-ի տվյալ հոդվածների և կանոնադրության վերաբերյալ ընդհանրապես: Ռուսական կառավարությունը տեսնելով այս ամենը, ընդունեց կանոնադրության թերի լինելը, սակայն քաղաքական նկատառումներից ելնելով հրաժարվեց 1836 թվականի կանոնադրության խմբագրումից:

XX դարասկիզբն աշխարհաքաղաքական մեծ ցնցումների ժամանակաշրջան էր: 1917 թվականի փետրվարյան հեղափոխությունը վերացրեց Ցարական տոտալիտար ռեժիմը և հպատակ ժողովուրդներին ազատություն ու հավասարություն խոստացավ: Կայսերական կառավարության տապալումով, ինքնին, չեղյալ հայտարարվեցին նաև նրա կողմից տրված օրենքները: Օգտվելով ընձեռնված հնարավորությունից Գևորգ Ե Սուրենյանց կաթողիկոսը չեղյալ հայտարարեց 1836 թվականի Հայ Եկեղեցու կանոնադրությունը և նոր կանոնադրություն կազմելու հրաման տվեց: Այսպիսով պատմություն դարձավ ավելի քան 80 տարի տարբեր կարծիքների ու բախումների առիթ հանդիսացած «Պոլոժենիե»-ն:

Այս խնդրի մասին առաջինը խոսել է կովկասագետ Ա. Պ. Բերժեն, որը սխալմամբ նույնացնելով թիֆլիզյան և պետերբուրգյան կանոնադրությունները, այն Հայ Եկեղեցու համար համարել է դրական փաստաթուղթ:

Հայ Եկեղեցու այդ ժամանակների փայլուն գիտակ Ա. Երիցյանը «Պոլոժենիե»-ն համարում է բոլորովին նոր մի փաստաթուղթ,ամբողջովին տարբեր թիֆլիզյան նախագծից: Կատարված փոփոխությունները գնահատվում են դրական կողմերով. «Ամեն դեպքում,- եզրակացնում է պատմաբանը,- կատարված փոփոխությունները հօգուտ Հայ Եկեղեցու էին»: Ա. Երիցյանը կարծում է, որ «Պոլոժենիե»-ն դրական և բարերար ազդեցություն ունեցավ Հայ Եկեղեցու համար:

Ա. Սիմոնյանցը գտնում է, որ հայոց պետականության անկումից հետո եկեղեցին ստանձնեց թե՛ հոգևոր և թե՛ աշխարհիկ գործերի կառավարման դժվարին պարտականությունները: Նա 1836 թվականի «Պոլոժենիե»-ն ներկայացնում է որպես Հայ Եկեղեցու և կառավարության հարաբերությունները կարգավորող մի փաստաթուղթ: Հենց սա էլ, նրա կարծիքով, կանոնադրության գլխավոր առավելությունն է: Կանոնադրության բացասական կետերից էր համարվում Հայ Եկեղեցու կառավարման «ժողովրդական ոգու» խաթարումը: «Պոլոժենիե»-ի ստեղծման անհրաժեշտությունը կապվում է կառավարության հովանավորչական քաղաքականության հետ. «Կառավարությունն, իրապես, ցանկանում էր տալ Հայ Եկեղեցուն մի կանոնադրության, որը կհամապատասխաներ նրա ոգուն և հին կանոններին»:

Նշանավոր պատմաբան Լեոն գտնում է, որ «Պոլոժենիե»-ն Պասկևիչի «խոշոր բարեփոխական մտածումի» արդյունք է, որին ծնունդ տվեց Էջմիածնում տիրող քաոսային իրավիճակը, որը եկեղեցում առկա երկու հակադիր խմբակների պայքարի արդյունք էր: Պասկևիչի նպատակն էր Էջմիածնի «բարոյական հեղինակությունը», վերածել մի գործիքի, որը պետք է ծառայեր Ռուսաստանի արտաքին քաղաքական շահերին: Ըստ Վ. Թունյանի կարծիքի, Էջմիածնին արտոնություններ տալու, այնտեղ կարգ ու կանոն մտցնելու և Կաթողիկոսի դերը բարձրացնելու համար Պասկևիչը ստեղծեց թիֆլիզյան կոմիտեն, որը բյուրոկրատական հաստատություն էր: Լեոյի կարծիքով հայերի հասարակական կյանքում «Պոլոժենիե»-ն բացառիկ դերակատարություն է ունեցել: Այն ապահովում է հոգևորականության գերակայությունը, բարձրացնում է Կաթողիկոսի դիրքը, ժողովրդին ընձեռում է պասիվ մասնակցություն կաթողիկոսական ընտրությանը: Էջմիածնի աթոռը դադարեց քաղաքական վայրիվերումների խաղալիք լինելուց, ինչպիսին էր այն Երևանի խաների ժամանակ: «Պոլոժենիե»-ն ներկայացվում է իբրև «ազգային-մշակութային անկախության» հռչակագիր, ազգային դաստիարակությունը հանձնվում է հայ հոգևորականությանը: Ի նկատի ունենալով «Պոլոժենիե»-ի քաղաքական աստառը, Լեոն մատնանշում է տարբեր պետություններում ապրող հայերի «միջազգային ընտրողական հանձնախմբի» կողմից Կաթողիկոսի ընտրությունը: Ընտրության համակարգը թույլ է տալիս կառավարությանը կաթողիկոս դարձնել իրեն հարմար թեկնածուին: Այս էր պատճառը, որ ռուսական տարածքում ապրող Կաթողիկոսը բնութագրվում էր իբրև «ռուս չինովնիկ»: Ընդհանուր առմամբ Լեոն կարծում է, որ Էջմիածինը ռուսական կառավարության համար ներքին կյանքում այնքան էլ մեծ նշանակություն չուներ, այն միայն ժամանակ առ ժամանակ կարևորվում էր պետության արտաքին քաղաքականության ասպարեզում:

«Պոլոժենիե»-ի համակարգային բնույթը լավագույնս ներկայացրել է Վ. Թունյանը: Փաստաթուղթը արտաքին քաղաքական ասպարեզում կաթողիկոսի վրա է դնում ներկայացուցչական ֆունկցիաներ: Տնտեսական հարցերում կաթողիկոսը կախվածության մեջ է Սինոդից: Ելնելով քաղաքական նկատառումներից կառավարությունը Եկեղեցուն ընձեռում է կրոնամշակութային ֆունկցիաներ և որոշակի արտոնություններ: «Պոլոժենիե»-ով կառավարությունը մշտական հսկողության տակ է պահում Էջմիածինը: Կարգավորվում է կառավարության և Եկեղեցու հարաբերությունները: Սահմանափակվում է Կաթողիկոսի իշխանությունը: Այս փաստաթղթով ճանաչվում է հայ-առաքելական դավանանքի ազատ պաշտամունքը: Հայ Եկեղեցին դիտվում է որպես հայ ժողովրդի ազգային- քաղաքական կենտրոն:

Ըստ Ն. Թավաքալյանի Հայ Եկեղեցին պետականության բացակայության պայմաններում հանդիսացել է իբրև հայ ժողովրդի հոգևոր և աշխարհիկ գործերի կառավարիչ: «Պոլոժենիե»-ով կառավարությունը ցանկանում է սահմանափակել Եկեղեցու, աշխարհական գործերի վրա ունեցած ազդեցությունը. «Ցարական կառավարությունը որոշում է Եկեղեցուն զրկել քաղաքական իշխանությունից, միևնույն ժամանակ օգտագործելով հայերի վրա ունեցած Եկեղեցու ազդեցությունն իր քաղաքական նկատառումներին համապատասխան»: Էջմիածնի գերակայությունը սփյուռքի հայության վրա պետերբուրգյան արքունիքի համար բարեբեր հող էր հանդիսանում իր արտաքին քաղաքականության համար:

Վ. Կ. Ալեքսանյանը «Պոլոժենիե»-ի ստեղծումը դիտում է Արևելյան Հայաստանի գաղութացման ցարիզմի քաղաքականության ենթատեքստում, որտեղ Էջմիածինը դիտվում է գաղութացման երկար շղթայի «ամենակարևոր օղակներից» մեկը: Այդ իսկ պատճառով կառավարությունը ձգտում էր սահմանափակել հոգևոր դասի մասնակցությունն Արևելյան Հայաստանի վարչական իշխանությունը, միջամտել Եկեղեցու ներքին գործերին, սահմանափակել նրա իրավունքներն առհասարակ: Գաղութային այս քաղաքականության գագաթնակետը «Պոլոժենիե»-ի ընդունումն էր, որն էլ ըստ Վ. Ալեքսանյանի, Եկեղեցու համար խիստ բացասական նշանակություն ուներ:

Մաղաքիա արք. Օրմանյանը «Պոլոժենիե»-ի վերլուծումը սկսում է հենց վերնագրից: Ինչպես նա է ասում. «կանոնադրությունը հաստատողը ոչ միտք և ոչ էլ համարձակություն ունեցած է ընդհանուր Հայ Եկեղեցու համար օրենք մը կազմել, այլ միայն Հայ Եկեղեցւոյ Ռուսական կայսրության հետ ունեցած հարաբերական կետերը ճշտել, ինչ որ իրոք ալ օգտակար է ձեռաց տակ հաստատուն կանոն գործոց և լուծումն խնդրոց ունենալու համար»: Սակայն սրա հետ մեկտեղ կանոնադրության մեջ մտել են այնպիսի հոդվածներ, որոնք պատկանում են ընդհանուր Հայ Եկեղեցուն, որն Օրմանյանը փոխառնված է համարում ընդհանրական եկեղեցական օրենքներից: Հաջորդ կետը, որի վրա մեր ուշադրությունն է հրավիրում սրբազանը «Լուսավորչական Հայոց Եկեղեցի» անվանումն է, որը մինչ այդ երբեք չէր գործածվել Հայ Եկեղեցու համար: Այս անվանումը Հայ Եկեղեցուն է « կպցրել » պետերբուրգյան կոմիտեն, որն ամբողջությամբ սխալ է: Նա սխալ է համարում նաև եկեղեցական գործերից աշխարհականների հեռացումը: Զարմանալի կարող է թվալ, սակայն Օրմանյան սրբազանը դրական է համարում պետական միջամտությունը եկեղեցական գործերին: Նա եզրակացնում է, որ «Պոլոժենիե»-ի ընդունումը մեծ ձեռքբերում էր Եկեղեցու համար. թեկուզ թերի և դիտողություններով լեցուն կանոնադրությունը տասնապատիկ և հարյուրապատիկ ավելի լավ է ընդհանրապես չունենալուց:

Տեր Վիգեն քհն. Մանուկյան