Հիսուս Քրիստոսի Պայծառակերպության տոնը


29-12-2-1Հիսուս Քրիստոսի Պայծառակերպության տոնը Հայ Եկեղեցու հինգ տաղավար տոներից երրորդն է:

Համաձայն ավետարանի` Քրիստոս իր քարոզչական գործունեության երրորդ տարվա ամռանը, իր մահվան և հարության մասին առաքյալներին հայտնած կանխասացությունից վեց օր անց, Պետրոս, Հակոբոս և Հովհաննես առաքյալների հետ բարձրանում է Թաբոր լեռն `աղոթելու: Աղոթքի պահին Հիսուս նրանց առաջ պայծառակերպվում և այլակերպվում է. «դեմքը փայլեց ինչպես արեգակը. և նրա զգեստները դարձան սպիտակ` ինչպես լույսը» (Մատթեոս 17.2, Մարկոս 9.2, Ղուկաս 9.29): Աշակերտների ապշած աչքերի առջև Քրիստոս խոսում է շուրջ հազար տարի առաջ վախճանված Մովսեսի և հրեղեն կառքով երկինք համբարձված Եղիա մարգարեի հետ: Ղուկաս ավետարանիչը պատմում է, որ նրանք խոսում էին Քրիստոսի երկրային կյանքի վերջին օրերի դեպքերի մասին, որ պիտի տեղի ունենային Երուսաղեմում (Ղուկաս 9.31): Սքանչելի տեսարանից զմայլված Պետրոս առաքյալը բացականչում է. «Վարդապե՛տ, լավ է, որ մենք այստեղ մնանք. երեք վրաններ շինենք, մեկը` քեզ, մեկը` Մովսեսի և մյուսը` Եղիայի համար»: Մինչ նա խոսում էր, լուսափայլ մի ամպ հովանի է դառնում նրանց, և ամպից եկող ձայնն ազդարարում է.«Դա՛ է իմ սիրելի Որդին, որին հավանեցի, Դրա՛ն լսեցեք»: Երբ աշակերտներն այս լսեցին, իրենց երեսի վրա ընկան և սաստիկ վախեցան։ Եվ Հիսուս, մոտենալով, դիպավ նրանց ու ասաց. «Ոտքի՛ ելեք և մի վախեցեք»։ Նրանք աչքերը բարձրացրին և Հիսուսից բացի ոչ ոքի չտեսան» (Մատթ. 17․ 2-8)։ Հանգստացնելով ու ոտքի կանգնեցնելով սարսափած ու գետնամած առաքյալներին` Հիսուսը պատվիրեց առայժմ չհայտնել տեսածի ու լսածի մասին` մինչև Աստծու Որդու խաչելությունը և Հարությունը:

Սուրբ Հովհան Ոսկեբերանն երեք բացատրություն է տալիս, թե ինչու Տիրոջը հայտնվեցին Մովսես և Եղիա մարգարեները. երկուսն էլ ունեցել են Աստծո տեսիլքը՝ Մովսեսը` Սինա (Ելք 24.12-18), իսկ Եղիան` Քորեբ լեռան վրա (Գ Թագավորներ 19.8-18): Նրանք խորհրդաբար ներկայացնում էին կյանքը և մահը: Մովսեսը մահացավ` այդպես էլ չտեսնելով խոստացված երկիրը, իսկ Եղիան կենդանի կերպով երկինք վերացավ հրեղեն կառքով:

Հիսուսի պայծառակերպության ժամանակ Մովսեսի` նախանձահույզ օրենսդրի ու Եղիայի` երկինք տեղափոխված նախանձախնդիր օրինապահի հայտնվելը խորհրդանշում է, որ Քրիստոս է Օրենսդիրը և չի դրժում Աստծու Ուխտը: Նա է Տերը երկրի և երկնքի, ողջերի ու մեռյալների, քանզի Մովսեսին մեռյալների միջից վեր հանեց, իսկ Եղիային` ողջերի:

Իսկ Ստեփանոս Սյունեցին ասում է, որ պայծառակերպությունից հետո միայն Քրիստոսի երևալն աշակերտներին նշանակում է, որ Քրիստոս է օրենքի և մարգարեությունների լրումը: Ըստ Հայ Առաքելական Եկեղեցու վարդապետության` Քրիստոսի մարմինն անապական էր ինչպես հարությունից հետո, այնպես էլ հարությունից առաջ: Գիտենք, որ մեր մարմիններն ապականացու են, և ապականությունն առաջացել է մեղքի պատճառով: Իսկ Քրիստոսի մարմինն անապական է, որովհետև Նա ծնվել է աստվածային զորությամբ, միայն մեկ ծնողից, առանց մեղքի և ապրել առանց մեղանչելու: Ոմանք ընդդիմանալու համար մատնանշում են Քրիստոսի ուտելը, սակայն Քրիստոս կերավ նաև հարությունից հետո: Եվ Նրա ուտելը մեր ուտելուց տարբերվում է նրանով, որ Քրիստոս երբեք, ըստ եկեղեցական հեղինակների, ավելորդ ծորում չի ունեցել, ինչպես ունենում են ապականացու մարմինները, քանի որ Քրիստոսի մարմինն անապական է: Մենք ևս այսպիսի մարմին ենք ունենալու հարությունից հետո: Այսպիսի մարմինն ունի 4 հատկություն՝ անապական է, թեթև, նուրբ ու թափանցիկ (արգելքների միջոցով թափանցելու, անցնելու ընդունակ), պայծառ: Անապականությունը Քրիստոս ցույց տվեց վերնատանը, երբ Իր մարմինը տվեց որպես կերակուր, թեթևությունը, երբ քայլեց ծովի վրայով, պայծառությունը ցույց տվեց Թաբոր լեռան վրա, երբ պայծառակերպվեց, իսկ նրբությունը երևաց այն ժամանակ, երբ Քրիստոս ծնվեց Սուրբ Կույս Մարիամից:

Հայ եկեղեցում Քրիստոսի Պայծառակերպությունը տոնվում է Զատիկից 98 օր անց, որ կարող է հանդիպել հունիսի 28-ից մինչև օգոստոսի մեկն ընկած ժամանակահատվածում։ Հայաստանյայց Եկեղեցում տոնը կոչվում է նաև Այլակերպության տոն և կամ՝ Վարդավառ։ Վերջինս հին հայկական տոնի անունից է, որի հետ է կապվում նաև միմյանց վրա ջուր ցողելու սովորույթը։

Հայաստանի առանձին բնակավայրերում տոնն ունի անվանման բազում ձևեր, որը հիմնականում պայմանավորված է հայոց ներէթնիկ խմբերի բարբառային առանձնահատկությամբ, ինչպես նաև տոնի գլխավոր ուխտավայրերի ու առավել տարածված բաղադրիչների գերակա անվանումներով. Վարթավառ (Արճակ), Վարդևոր (Լոռի, Ջավախք, Կաղզվան), Վարդիվոր (Դերսիմ), Ճրճանքի օր (Շաղաթ), Ճրճան (Մարտիրոս-Վայոց Ձոր), Պալլում, Պարլում կամ Պարլամօն (Քեսաբ): Չնայած անվանումների բազմազանությանը, հայոց կենցաղում Վարդավառն ուներ գրեթե համընդհանուր արարողակարգ (Սամվել Մկրտչյան, «Տոներ, հայկական ժողովրդական ծեսեր, սովորույթներ,հավատալիքներ»):

Շատերը մտածում են, որ քրիստոնեական տոների մեջ հեթանոսական ծագում ունեցող ավանդություններ կան: Սակայն օրինակ՝Վարդավառ կամ Տեառնընդառաջ տոներում առկա են ոչ թե հեթանոսական ավանդություններ, այլ ժողովրդական ավանդույթներ, որոնք հեթանոսական հավատալիքների հետ ոչ մի կապ չունեն, դրանք պարզապես ժողովրդական սովորույթներ են, որոք պահպանվում են մինչև այժմ: Քրիստոնեությունն ու հեթանոսությունն արմատապես իրարից տարբեր կրոններ են և անհնար է, որ մեկի տոնը լինի մյուսի տոնի գաղափարական հիմքում:

Տաթևացին ասում է, որ եթե հեթանոսները պաշտում են կրակը կամ ջուրը, ապա մենք` քրիստոնյաներս, դրանք ծառայեցնում ենք կենդանի Աստծուն: Օրինակ ջուրը, որ Վարդավառին ցողում են մարդկանց վրա, որպես մաքրության նշան, հատուկ է գրեթե բոլոր կրոններին և դժվար է ասել, թե այն հեթանոսական է կամ այլ կրոնին պատկանող իրողություն: Հին կտակարանում էլ ջուրը եղել է մաքրության նշան»:

Պայծառակերպության տոնի ժամանակ ժողովրդական սովորույթներից է միմյանց վրա ջուր ցողելը և աղավնիներ բաց թողնելը, որոնք խորհրդանշում են ջրհեղեղը, Նոյի ընտանիքի փրկությունը, Նոյի աղավնուն: Սովորություն է նաև ծաղիկներով զարդարվելը, ինչը Աստվածորդու փառքի երևման առիթով մեծ ուրախության արտահայտությունն է: Վարդավառ ժողովրդական անվանումը հավանաբար գալիս է վարդաջուր լցնելու սովորությունից, որը հետագայում փոխվել է սովորական ջրի (Գայանե Անտոնյան, «Հայաստանյաց Առաքելական սուրբ եկեղեցու, Հայաստանի Հանրապետության պետական տոներ, հիշատակի օրեր»):

Սբ. Գրիգոր Տաթևացին տոնի «Վարդավառ» անունը բացատրում է Հիսուսի` վարդի հետ համեմատության. ինչպես վարդը մինչև բացվելը թաքնված է իր պատյանի մեջ և բացվելով` երևում է բոլորին, այնպես էլ Հիսուսը մինչև այլակերպությունն Իր մեջ կրում էր Աստվածության պայծառությունը և պայծառակերպվելով` հայտնեց Իր Աստվածությունը: Նա վարդի չորս գուներանգները` կանաչ, կարմիր, սպիտակ, դեղին, համեմատում է. դեղինը` Քրիստոսի անմեղության, սպիտակ` Աստվածության, կարմիրը` խաչի վրա հեղված Նրա Արյան և կանաչը` Նրա հասակի գեղեցկության հետ (Սբ. Գրիգոր Տաթևացի,«Քարոզ Վարդավառի»):

Ինչպես վարդը փշերի մեջ է բուսնում, այդպես էլ մեր Տերը հրեաների մեջ երևաց, ովքեր էլ խաչեցին նրան: Վարդն անուշահոտություն է բուրում, այդպես էլ մեր Տիրոջ պայծառակերպությունից անուշահոտություն բուրեց, որից աշակերտները թմրելով ընկան խոր քնի մեջ (Արամ Դիլանյան «Տերունական տոներ»):

Տոնի ժամանակ միմյանց ջրում էին բոլորը, չկային սեռատարիքային որոշ սահմանափակումներ, հաշվի չէր առնվում մասնակցի ազգակցական կամ սոցիալական կարգավիճակը: Այդ օրը սկեսուրի վրա նույնիսկ չխոսկան հարսն էր համարձակվում ջուր լցնել կամ քավորի վրա` սանամայրը և ոչ ոք վիրավորվելու իրավունք չուներ: Այս տոնի օրը մատաղ էին անում բնակավայրից դուրս գտնվող սրբավայրերում` գետերի և աղբյուրների մոտ, հանդերում, կալերում և սարերում:

Վարդավառը համընկնում էր դաշտերում հասունացած հացահատիկների հավաքին: Տոնի օրը գրեթե ամենուր հասկեր էին եկեղեցի տանում` խնդրելով, որ դաշտերը կարկուտից և մորեխից անվնաս մնան: Բասենում առավոտյան եկեղեցու բեմը և սեղանը զարդարում էին հազարավոր ծաղիկներով ու վարդի փնջերով: Նախիջևանում վաղ առավոտյան կանայք թելերի վրա ծաղիկներ, խնձոր, մանր վարունգ և վարդեր ամրացնելով, խաչաձև կապում էին երեխաների կրծքին և տանում եկեղեցի (Արտակ արք. Մանուկյան, «Հայ եկեղեցու տոները»):

Վարդավառի տոնին նախորդում է շաբաթապահք: Իսկ հաջորդ օրն, ինչպես տաղավար բոլոր տոներից հետո, Մեռելոց է. բոլոր եկեղեցիներում ննջեցյալների հոգիների համար մատուցվում է Սուրբ և Անմահ Պատարագ, հավարտ պատարագի կատարվում է հոգեհանգիստ:

Պայծառակերպության տոնով հաստատվեց այն ճշմարտությունը, որ Հիսուս Աստծու Որդին է: Աստծու պատգամն է առաքյալներին և ողջ աշխարհին. «Նրան լսեցեք»:

Տ. ՀԱՅԿ քահանա ՍԱՀԱԿՅԱՆ

Թալինի տարածաշրջանի Հոգևոր Հովիվ

 IMG_20160703_095229 IMG_20160703_095227

Վարդավառը Թալինում