Խղճի խայթ և խղճմտանքի զգացում


«Մարդու մեջ կա մի ուժ, որ նրան մղում է դեպի բարին և  հեռու պահում չարից,

մի ուժ, որ գոյություն ունի ոչ միայն ավելի վաղ քան բոլոր ժողովուրդների

և քաղաքների առաջացումը, այլև նույնքան հին է, որքան այն Աստվածը, որի

միջոցով երկինքն ու երկիրը գոյատևում են և ղեկավարվում. քանզի

Բանականությունը էական մեկ հատկանիշն է աստվածային իմացականության,

և այդ Բանականությունը, որ Աստուծո մեջ է, անպայմանորեն ինքն է որոշում,

թե ինչը բարոյական արատ է և ինչը`առաքինություն»:

Ցիցերոն

ter haykՀոգու անմահության կարևորագույն ապացույցներից մեկը խղճմտանքն է: Ամեն մարդ իր սրտի խորքում ունի մի դատարան, ուր նա առանց անաչառության սկսում է դատել ինքն իրեն, երբ հանցանք է գործում, կամ փորձում է մտածել դրա մասին: Եթե բարոյական արատը  սոսկ  հետևանք է մեր ֆիզիկական առանձնահատկության, ապա հարց է առաջանում, թե որտե՞ղից է գալիս այն սարսափը, որը պարզապես թույլ չի տալիս վայելելու մեր ՙմեղապարտ երջանության՚ օրերը:

Ըստ Էության, մարդու բարքը ներքուստ ուղղվում է խղճից և արտաքուստ` օրենքից: Սրանք երկուսը փոխկապակցված են և փոխպայմանավորված  և առանց մեկը մյուսի գոյություն չունեն, որովհետև եթե խիղճը, թյուր կամքից թելադրվելով, կռվում է ընդդեմ ուղիղ բանականության, օրենքը հանդիմանելով սանձում է նրան ու հնազանդության բերում: Խիղճը` իբրև բնության կողմից հաստատված ներքին արդար դատավոր, և օրենքը` իբրեև Աստծուց հաստատված արտաքին իրավարար, կշեռքի նման մարդու մեջ հավասարկշռված են պահում արդարությունը:

Եթե մարդիկ միայն խղճով ղեկավարվեին, բազում անձնասերներ բնության կողմը կդառնային, ուղիղը կթյուրեին և ոչ ոք չէր լինի, որ հանդիմաներ և ուղղեր նրանց: Իսկ եթե միայն օրենքով ղեկավարվեին, շատերն էլ պարզամիտներին որևէ չարակամությամբ կխաբերին և անօրեն բաներն իբրև օրենք կառաջնորդեին կատարելու: Ուստի երկուսնե էլ` խիղճն ու օրենքը, կարևոր են` մարդկանց առաջնորդելու և հասցնելու համար առաքինության` իբրև մոտակա նպատակի, և դրանով էլ երջանկության` իբրև վերջնական նպատակի:

Բնական օրենքում խիղճը պետք է հետևի ուղիղ բանականությանը, ինչպես նշում է Պողոս առաքյալը հռոմեացիներին ուղված նամակում. «Հեթանոսները, որ օրենք չունեն, բնությամբ են օրենքի գործերը կատարում», իսկ եկեղեցական օրենքում պետք է հետևի աստվածային օրենքին, որովհետև միայն աստվածային օրենքում բանականությունը բավարար չէ, այլև Աստուծո օրենքի հետ համաձայնություն է պահանջում:

Մտքի լույսն Աստծուց մարդու բնության մեջ դրված հավիտենական օրենքի մի նշույլ է, որով մարդ գործում է արժանավորն ու վայելուչը և մերժում ոչ արժանավորն ու անվայելը: Աստվածային օրենքն Աստծուց պարգևեց մարդկային բնությանն իբրև Նրա կամքի թարգման, որպեսզի նա, ով միայն բնությամբ էր մարդ և ճանաչում էր միայն բնական կանոները, օրենքով  նաև բարոյապես մարդ դառնա և ճանաչի աստվածային կանոնները: Հետևաբար ուղիղ բանականությունն ու օրենքը միաբան ուղղում են մարդու բարքը` խորհելիս, խոսելիս, գործելիս, խիղճն ուղղության մեջ պահելու համար: Այս է պատճառը, ով ուղիղ մտքից ու ճշմարիտ օրենքի հրամանից խոտորվում է, նշանակում է, որ Արարիչ Աստծուն և իր բնությանը դեմ է դուրս գալիս:

Խղճի խայթն այնքան սոսկալի ու տառապալի է, որ մարդ նախընտրում է ենթարկվել աղքատության, չքավորության և հանձն առնել առաքինության պարտադրած բոլոր խստությունները, քան թե ձեռք բերել անօրինական բարիքներ: Ինչպե՞ս վագրը պատառոտում է իր զոհին և հանգիստ քնում, իսկ մարդը դառնում է մարդասպան և մնում անքուն: Նա փնտրում է ամայի վայրեր, սակայն առաձնությունը սարսափեցնում է նրան, քարշ է գալիս գերեզմանների շուրջը, սակայն վախենում է գերեզմաններից: Նրա հայացքը շարժուն է և անհանգիստ: Նրա զգայարաններն ասես սրվում են տանջելու համար նրան: Գիշերվա կեսին նա տեսնում է սպառնացող աղոտ լույսեր, երազում տեսնում է ծանոթ աչքեր, ամեն րոպե նախճիրի արյան հոտ է առնում իր շուրջը, թույնի համ է զգում իր իսկ պատրաստած կերակրից, նրա ակաջը, տարօրինակ գերզգայությամբ, աղմուկ է լսում այնտեղ, ուր լռություն է տիրում, և երբ նա համբուրում է իր բարեկամին, կարծում է, թե նրա հագուստի տակ մի դաշույն կա թաքնված:

Եթե մեկն ամեն ինչում անսում է միայն ու միայն խղճին` իբրև խղճահար, էլ առավել է սխալվում, որովհետև խղճի հետ պետք է խոհեմությամբ վարվել: Պետք չէ իսպառ արհամարհել այն կամ լիովին հետևել նրան, այլ բանականության լույսով ու օրենքով բարեկարգել այն և տարակուսական բաներում, ուր խիղճը տարակուսում է որոշում կայացնել, դիմել իմաստուն և խելացի մարդկանց և նրանցից սովորել, թե ինչ պետք է անել:

Արդյո՞ք խղճմտանքը երեևակայությունից ծնված լոկ ուրվական է, թե պատիժներից մարդկանց զգացած սարսափ: Ընթերցո՜ղ, մի պահ եկ մտածենք, որ մենք ծայրահեղ չքավորության ու աղքատության մեջ ենք և հնարավորություն ունենք  մի հեռու երկրում սպանել հարուստ մարդու, որը ո՜չ զավակ ունի, ո՜չ հարազատ և ո՜չ էլ բարեկամ և մեր հայրենիքում ժառանգել նրա ամբողջ վաստակը: Արդյո՞ք մենք  կհամաձայնվեինք խլել Աստծո պատկերով և մնանությամբ ստեղծված մի մարդ էակի կյանք: Որքան էլ ցանկանանք ինքներս մեզ համոզել և արդարացնել` պատճառաբանելով մեր ծայրահեղ չքավորությունն ու աղքատությունը, որքան էլ ցանկանանք մեղմացնել այդ մարդասպանությունը` ենթադրելով, որ այդ մարդը հոգին կավանդի առանց մի վայրկյան իսկ ցավ ապրելու, որ նա չունի ժառանգ,  որ նրա մահից հետո նրա ողջ կարողությունը մխսվելու է անարժան մարդկանց կողմից, որքան էլ ինքներս մեզ  համոզենք, որ մահը բարիք է նրա համար, թե նա ինքն իսկ կանչում է այն, անգամ հազիվ մի վայրկյան ունի ապրելու, այնուամնեայնիվ, հակառակ մեր ինքնարդարացման բոլոր ջանքերին, մեր սրտի խորքում ինչ-որ ձայն այնքան ուժեղ է բողոքում հենց միայն այդպիսի ենթադրության դեմ, որ մի րոպե չենք կասկածում խղճմտանքի գոյությանը:

            Ցավոք, տխուր մի երևույթ պետք է համարել այն, որ ոմանք   ստիպված փորձում են ժխտել  խղծմտանքի գոյությունը, որպեսզի դրա հետ մեկտեղ ժխտեն հոգու անմահութունն ու Աստուծո գոյությունը:

            Քրիստոնեությունը մի տեսակ լրացումն էր այն բանի, որը պակասում էր մարդու աշխարհընկալման մեջ: Մեղավո՞ր ենք դառնում մեր ծայրահեղության, անչափ բախտավորության կամ մեր դյուրաբորբոք բնավորության պատճառով, Քրիստոնեությունը մշտապես ներկա է ազդարարելու համար մեզ, որ բախտը հեղեղուկ է, իսկ մեր բորբոքումը վտանքավոր: Այն սովորեցնում է մեզ արհամարհել բոլոր տեսակի աշխարհային հարստությունները, շքեղությունները միաժամանակ ջերմացնում է մեր հոգու սառնությունը: Նրա գթասիրությունն անսպառ է մանավանդ մեղավորի հանդեպ: Չկա մի սրբապիղծ մարդ արարած, որի զղջումը նա չընդունի, չկա մի  բորոտ, որին նա չդիպչի Իր ամենասուրբ ձեռքերով: Անցյալի համար նա պահանջում է  ընդհամենը խղճահարություն, իսկ ապագայի համար միայն` առաքինություն:Աստվածաշնչում կարդում ենք. «Ուր որ մեղքը շատացավ, շնորհն առավել ևս շատացավ»: Միշտ պատրաստ լինելու զգուշացել մեղավոր մարդուն` Աստվածորդին հաստատել է իր կրոնը` քրիստոնեությունը, որպես երկրորդ խղճմտանք այն մեղսասեր մարդու համար, որը կարող էր դժբախտություն ունենեալ կորցնելու իր բնական խղճմտանքը. դա ավետարանական խղճմտանքն էր, բարեպաշտությամբ և քաղցրությամբ լեցուն մի խղճմտանք, որին Աստվածորդին իրավունք էր տվել ներելու, և որից զուրկ էր առաջինը:

            Խղճահարությունը չար բան է, սակայն ավելի չար է անխիղճ լինելը: Հետևաբար անհրաժեշտ է խղճմտավոր լինել, այսինքն` իբրև փոքրոգի` ամենինչից չվախենալ և իբրև հանդուգն` ամեն ինչին չվստահել, այլ իբրև արի քրիստոնյա` չվախենալ, ուր պետք չէ, և վախենալ, ուր պետք է:

            Եթե կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչները մարդկանց հետ զրուցելու կարողություն ունենային, արդարև կկշտամբեին նրանց, ովքեր ընդդեմ բանականության ու խղճմտանքի ազդարարության են գործում: Եվ քանզի կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչները բանականություն չունեն, ուստիև պատիժների պարտականության տակ չեն ընկնում, և նրանց վրա գործերի դատավոր ու քննիչ չի կարգված: Իսկ մարդիկ, քանի որ որպես առաջնորդ ունեն բանականությունը և որպես ազդարար` խիղճը, եթե վերջինիս արհամարհում են և չեն անսում, դատաստանի տակ են ընկնում: Ուստի մարդ արարածի համար հայհոյանք է և նախատինք բանկանություն ունենալը և անբան կենդանու նման գոյատևելը:

            Մարդկանցից շատերն իրենց սրտում քաջ գիտակցում են, որ ինչ-ինչ գործերում ու խոսքերում սխալվել են, բայց իրենց խղճմտանքի դեմ գործելով` ջանում են խոսքով արդարացնել իրենց: Սա է նրանց` չարիքների մեջ հաստատվելու նշանը, որովհետև նշմարվում է, որ չեն ցանկանոմ խոստովանել իրենց սխալները և ուղվել: Սխալվելը մարդկային է, բայց սխալի մեջ հաստատվելը սատանայական: Մտերմության ու սիրո, հարգանքի ու պատվի արժանի չեն նրանք, ովքեր  հայտնի ճշմարտությանը համառելով` հակառակում են`սխալված չլինելու համար:

            Յուրաքանչյուր մարդ, ով իր խղճմտանքի դեմ է գործում, պարզապես չի կարող նրա խայթոցից զերծ մնալ, խղճի խայթը մահվան զարհուրելի սարսափից էլ խիստ է, քանզի մահը մի անգամ էսպանում, իսկ խղճի խայթը ամեն ժամ, ամեն րոպե և ամեն վայրկյան: Երկրային կյանքի ժամանակ մարդու համար անչափ կարևոր է խաղաղություն գտնելը: Ըստ Էության խաղաղությունը լինում է երեք տեսակ.

1.         Խաղաղություն ինքն իր հետ

2.         Խաղաղություն Աստուծո հետ

3.         Խաղաղություն ընկերոջ հետ:

Եթե կորսված է մարդ էակի խաղախությունը իր սեփական անձի հետ, նա պարզապես չի կարող խաղաղություն գնենել ո°չ Աստծո  և ո°չ էլ ընկերոջ հետ: Հետևաբար ով իր խիղճն իբրև իր անձի անխաբ դատավոր է ընդունում և նրա օրենքներին և հրամաններին է հնազադվում, սրտի ներքին տանջանքներից ազատ ու խաղաղ է մնում, վերգտնում է իր անձի խաղաղությունը և փորձում հաստատել նաև մյուս երկու խաղաղությունները:

Մարդու խիղճը պատկերավոր ներկայացնելու դեպքում այն կարող են նմանացնել շանը, որն օտարների վրա հաչում ու նրանց հալածում է, իսկ ծանոթներին և մտերիմներին քծնում ու շողոքորթում: Որովհետև երբ մեկը չար բան է խորհում կամ փորձում է գործել, խիղճը շուտով «հաչում է» ու ջանում է չարը հալածել` իբրև մարդու բնությանն օտար ու թշնամի մեկի: Իսկ երբ մտքում ելումուտ գոծելուն չարը սակավ առ սակավ ընտելանում է, այնուհետև խղճմտանքը նրա հետ իբրև ծանոթի է վերաբերվում ու հանդիմանելուց դադարում, այդ պարագային յուրաքանչյուր մարդ համարձակ  ու անսայթակ գլորվում է ամեն տեսակ ախտերի և մոլորությունների մեջ, որոնցից նախկինում, խղճի խայթից տանջվելու պատճառով, խուսափում էր: Հետևաբար անհրաժեշտ է սկզբից ևեթ որևէ չարի տեղի չտալ ու խիղճը միշտ արթուն պահել, որպեսպի յուրաքանչյուր ոք չգահավիժի չարիքների խորխորատները, ուր միայն ցավ ու  պառապանք կա:

Հանցագործությանը հետևող խղճահարության մասին խոսելուց հետո, անօգուտ կլիներ  չխոսել առաքինությանն ուղեկցող գոհունակության մասին: Այն ներքին գոհունակության մասին, որ մարդ արարած զգում է մի լավ գործ կատարելու ժամանակ, որն առաջ չի գալիս նյութական հաշվարկներից:

Եթե ոմանք պաշտպանում են այն տեսակետը, թե առաքինությունն ուրիշ բան չէ, եթե ոչ քողարկված ինքնասիրություն, իսկ գթառատությունը` եսապաշտություն, ապա հարց տանք նրանց, թե իրենք սրտի խորքում երբևէ ոչինչ չե՞ն զգացել մի դժբախտի սիրտն ամոքելուց հետո, կամ արդյո՞ք մանկամիտ դառնալու վախից է, որ նրանք այդպես գորովանք են զգում մի անմեղ նորածնի հանդեպ:

Առաքինությունն օգտակար բաների գործադրությունն է և արարքներում ու կրքերում վնասակար բաներից խորշումը` երկու մոլեկան ծայրերի միջև հաստատված ուղիղ բանականության առաջնորդությամբ: Առաքինությունը հոգու բարեկարգ ունակությունն է, որով մարդ ըստ օրենքի է վարվում մտքերի, խոսքերի, գործերի մեջ, որոնք վերաբերում են կամ Աստծուն, կամ իրեն, կամ էլ ընկերոջը:

Թեպետև հաստատուն ու խորարմատ ծառերի ոստերը ամնեն տեսակ քամուց շարժվում են, սակայն արմատներն անկործան են մնում, այս կերպ յուրաքանչյուր առաքինի մարդ, անսալով իր խղճի ձայնին, հարմարվում է պտույտների փոփոխմանը` իր բարեմտության մեջ անշարժ ու անկոտրուն մնալով: Որովհետև եթե ժամերի ու ժամանակների փոփոխման դեպքում  մարդ արարածն իր բարեմտությունից շեղվի, բացի վնասից, ուրիշ ոչինչ չի շահի: Ժամանակի հարաշարժ դիպվածներում մարդու իմաստությունը սա է` բարեմտության մեջ հաստատուն մնալ:

 

Տ. ՀԱՅԿ քահանա ՍԱՀԱԿՅԱՆ

Թալինի և տարածաշրջանի Հոգևոր Հովիվ